Môi trường kinh doanh không bình đẳng đã kìm hãm sức phát triển của các doanh nghiệp tư nhân.

Các chuyên gia tham dự hội thảo về giải pháp giúp doanh nghiệp trong nước nâng cao khả năng cạnh tranh, do Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright tổ chức vào đầu tuần này tại TPHCM, đều cho rằng hệ thống luật pháp còn nhiều bất cập là một trong những yếu tố quan trọng hạn chế sự trưởng thành của doanh nghiệp.

Tấn Đức

Mới phát triển mạnh về số lượng

Chỉ sau hơn sáu năm kể từ khi Luật Doanh nghiệp ban hành năm 1999 có hiệu lực, gần 160.000 doanh nghiệp mới đã ra đời, nhiều gấp bốn lần so với tổng số đơn vị phát triển được suốt trong 10 năm trước đó. Tuy nhiên, sự phát triển trong thời gian vừa qua chủ yếu là về số lượng, trong khi quy mô của hầu hết doanh nghiệp còn rất nhỏ với trên 95% thuộc loại nhỏ và vừa theo tiêu chuẩn Việt Nam (vốn đăng ký không quá 10 tỉ đồng và có số nhân viên không nhiều hơn 300 người).

Tiến sĩ Phạm Duy Nghĩa, Giảng viên khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, nói : “Luật Doanh nghiệp năm 1999 tạo điều kiện dễ dàng cho nhà đầu tư gia nhập thị trường, giảm chi phí và thời gian đăng ký thành lập, nhưng nó chưa giúp họ có thể phát triển từ cơ sở kinh doanh nhỏ thành những doanh nghiệp lớn”.

Ngay từ năm 1992, Việt Nam đã đưa vào Hiến pháp quy định bảo hộ quyền tự do kinh doanh của người dân, nhưng mãi đến năm 1999, quy định này mới được thể chế hóa bằng một đạo luật. Nhưng luật này cũng chưa thể giải quyết hết những rào cản nảy sinh trong suốt quá trình hoạt động của doanh nghiệp. “Sau niềm vui ngắn ngủi với thuận lợi về đăng ký kinh doanh, là những ngày dài xin con dấu, mã số thuế và chiều lòng các quan chức. Chi phí gia nhập thị trường có giảm, nhưng vòng cương tỏa qua giấy phép con, giấy phép cháu cùng những điều kiện kinh doanh vẫn còn chằng chịt”, ông Nghĩa nói.

Chưa công bằng

Một trong những yếu tố quan trọng kìm hãm sức phát triển của khu vực tư nhân là những quy định đối xử chưa bình đẳng giữa doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhà nước. Năm 2005, Việt Nam ban hành Luật Doanh nghiệp mới áp dụng chung cho các loại hình doanh nghiệp, với hy vọng tạo môi trường kinh doanh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Lê Đăng Doanh, cố vấn cao cấp của Bộ Kế hoạch và Đầu tư : “Chỉ với Luật Doanh nghiệp thì không thể bảo đảm có môi trường cạnh tranh bình đẳng theo đúng nghĩa. Vì vẫn còn nhiều luật, quy định khác, kể cả những luật bất thành văn, mà khối doanh nghiệp nhà nước có thể dựa vào để giành lấy ưu thế cho mình”.

Theo ông Doanh, lợi thế lớn nhất của doanh nghiệp nhà nước là có cơ quan chủ quản, do mối quan hệ giữa hai chủ thể này khá gần gũi. Hơn nữa, trong quá trình kinh doanh, doanh nghiệp thường dựa vào mối quan hệ nhiều hơn là hệ thống luật pháp. Đây là một trong những yếu tố tạo nên sức mạnh của doanh nghiệp nhà nước và một số đơn vị có vỏ bọc tư nhân nhưng thực chất là “sân sau” của một số cán bộ có chức, có quyền.

Thế mạnh thứ hai của các doanh nghiệp nhà nước là quy hoạch ngành. Về hình thức, quy hoạch do các bộ ban hành, nhưng nó lại được soạn thảo bởi các tổng công ty nhà nước. “Họ đã đưa vào quy hoạch những quy định để hạn chế người khác nhằm tạo thuận lợi cho mình. Chẳng hạn bản quy hoạch phát triển ngành xi măng quy định không cho nước ngoài đầu tư vào dự án xi măng mới trước cuối năm 2008”, ông Lê Đăng Doanh nói.

Ngoài ra, quốc doanh còn được nhiều ưu ái về đất đai, tín dụng, quyền khai thác tài nguyên. Theo ông Doanh, các nông trường quốc doanh hiện đang kiểm soát đến 25% diện tích đất nông nghiệp của quốc gia, nhưng chỉ tạo ra khoảng 1% tổng sản phẩm trong nước (GDP). Còn về tài chính, một số giảng viên của Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright đã thống kê được, chỉ trong vòng 10 năm, từ 1994-2003, Nhà nước đã trợ cấp cho doanh nghiệp nhà nước 60.000-70.000 tỉ đồng thông qua việc khoanh nợ, dãn nợ, xóa nợ, cấp tín dụng ưu đãi... Tổng lợi nhuận của khối này khoảng 150.000 tỉ đồng và thuế thu nhập doanh nghiệp nộp cho Nhà nước trên dưới 60.000 tỉ đồng. Tuy nhiên, con số lợi nhuận kể trên có thể là không chính xác, vì theo bà Phạm Chi Lan, thành viên Ban Nghiên cứu của Thủ tướng, nếu cắt hết những ưu đãi về đất đai, vốn, tài nguyên... để đưa về một mặt bằng như của tư nhân, thì có thể lợi nhuận không còn, thậm chí là âm.